PDF Εκτύπωση E-mail

Ιωάννης Σκέυου Ορφανός - Ένας άγνωστος Καλύμνιος φιλόσοφος του περασμένου αιώνα.

Εισήγηση στο ΙΔ' πολιτιστικό Συμπόσιο Δωδεκανήσου στη Χάλκη.

Κύριε Πρόεδρε , φίλες και φίλοι
 

 Mαθητής στις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, με τη βοήθεια της γιαγιάς μου λίγο πριν πεθάνει, έκανα την πρώτη γνωριμία με τον καθηγητή Ιωάννη Ορφανό τον παππού μου. Την πνευματική γνωριμία, γιατί η φυσική δεν πραγματοποιήθηκε ποτέ αφού πέθανε  όταν εγώ ήμουν ενός έτους.  

  Ένα χειμωνιάτικο απομεσήμερο πήγαμε μαζί σ’ ένα διώροφο παλιό Καλύμνιο σπίτι στο Χωριό, το οικογενειακό της μητέρας μου, για μια επίσκεψη ρουτίνας. Όπως αυτές που πραγματοποιεί κανείς σ’ ένα κλειστό σπίτι, κάπου-κάπου, για κάποιο έλεγχο της κατάστασής του.     Για πρώτη φορά μου έδειξε 10 παλιά μπαούλα, όπως αυτά με τα οποία διακινούσαν τα προσωπικά τους είδη οι ταξιδευτές και οι μετανάστες τα παλιά χρόνια, αραδιασμένα μπροστά από ένα παλαιό κρέβατο στον όροφο του σπιτιού. Με τρεμάμενη φωνή μου είπε : «Εδώ μέσα βρίσκεται κλεισμένη η ζωή ενός ανθρώπου. Είναι τα βιβλία και τα γραφτά του παππού σου. Ανήκουν σε σένα και τα αδέλφια σου.»

Ανοίξαμε δειγματοληπτικά δυό-τρία. Σε κάποιες άλλες σύντομες επισκέψεις τα ανοίξαμε σχεδόν όλα για μια σύντομη εκτίμηση του περιεχομένου. Περιείχαν στοιβαγμένα με προσοχή βιβλία και σημειώσεις. Υπήρχαν και δύο μικρές συλλογές , μία γραμματοσήμων και μία ορυκτών μετάλλων. Τα βιβλία-σπάνιες εκδόσεις- ήταν κυρίως στην Αγγλική και την Γαλλική γλώσσα : Αρχαίοι συγγραφείς, φιλοσοφικά συγγράμματα, φυσική, μαθηματικά, παλιά ξενόγλωσσα περιοδικά και εφημερίδες εποχής, ακόμα και τεχνικά  βιβλία περιγραφής μηχανών.

Οι σημειώσεις πυκνογραμμένες, σε απλές κόλλες χαρτί, οι περισσότερες με μολύβι και κάποιες, κυρίως οι ξενόγλωσσες, σε πρόχειρα τετράδια φτιαγμένα με συρραφή από τον ίδιο. Ήταν φανερό από την πρώτη ματιά ότι η αξιολόγησή τους απαιτούσε όχι μόνο πολύ χρόνο αλλά και άριστη γνώση της Αγγλικής και Γαλλικής γλώσσας. Χρόνο και προσόντα που δεν διαθέταμε τότε ούτε εγώ ούτε τα αδέλφια μου.

Πέρασαν τα χρόνια ανεβαίνοντας και εμείς τα γνωστά σε όλους σας σκαλοπάτια της ζωής: Σπουδές, σταδιοδρομία, οικογένεια, φροντίδες των παιδιών. Ο χρόνος που έπρεπε να διατεθεί για την  αξιοποίηση του πολύτιμου περιεχομένου των ξυλοκιβωτίων πήγαινε  από αναβολή σε αναβολή και δε βρισκόταν ποτέ. Κάποια στιγμή το παλαιό σπίτι της μητέρας μου, το οποίο ανήκε πλέον στην αδελφή μου, έπρεπε να αδειάσει για να αναπαλαιωθεί και να ανακατασκευαστεί. Το περιεχόμενο των μπαούλων μοιράστηκε σε μένα και τα αδέλφια μου και ικανός αριθμός βιβλίων, κυρίως των ξενόγλωσσων, παραδόθηκε στην βιβλιοθήκη της Ιεράς Μονής Ροότσου. Έγινε και πάλιν μια σύντομη ανίχνευση του είδους και του περιεχομένου του μεγάλου όγκου των σημειώσεών του.

Η παρούσα ανακοίνωση έχει σκοπό να παρουσιάσει ένα σύντομο πορτραίτο του Ιωάννη Σκεύου Ορφανού, αυτού του  άγνωστου Καλύμνιου στοχαστή και φιλοσόφου έστω και αν δεν έχει ακόμη προχωρήσει η πλήρης αξιοποίηση του αρχείου του.                       Στηρίχτηκα στις ακόλουθες πηγές : Στις διηγήσεις προσώπων της οικογένειας μου και παλαιών μαθητών του, στο ειδικό άρθρο για τον Ορφανό από τα «Ιστορικά Σημειώματα» του γνωστού Καλύμνιου ποιητή, εκπαιδευτικού και συγγραφέα Γιάννη Ζερβού, στη μονογραφία του αείμνηστου Γυμνασιάρχη Γεωργίου Λυσίκατου «Γίγαντες του πνεύματος και της ζωής» και φυσικά στην πρόχειρη  και αποσπασματική έστω έρευνα των σημειώσεων του.

Ο Γιάννης Ορφανός γεννήθηκε στην Κάλυμνο τον Απρίλιο του 1860. Σε ηλικία 3 ετών μένει ορφανός από πατέρα. Η χήρα μητέρα του αγωνίζεται σκληρά για να αναθρέψει αυτόν και τη μικρότερη αδελφή του Θεμελίνα. Στο σχολείο ο ίδιος όταν τον ρωτούσαν ποιο ήταν  το επίθετό του απαντούσε : «Ορφανός και στο επίθετο και στη ζωή». Ήταν πάντα πνευματώδης και χιουμορίστας.

Το Δημοτικό σχολείο και τις πρώτες τάξεις του Γυμνασίου τις τελείωσε στην Κάλυμνο. Οι θείοι από την μητέρα του, Παπά Κλεάνθης Ζερβός (Ο γνωστός Δημογέροντας και πατέρας του ποιητή Γιάννη Ζερβού),  Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός (Ο ιδρυτής του Νικηφορείου Γυμνασίου) και  σπογγέμπορος Δανιήλ Ζερβός, διαβλέπουν το τάλαντο του νεαρού ανεψιού τους και τον στέλλουν στην Αθήνα. Συνεχίζει τις σπουδές του στο πρότυπο Βαρβάκειο Λύκειο Αθηνών από το οποίο αποφοιτά το 1880 με βαθμό άριστα.

Υπερήφανος ως χαρακτήρας δεν δέχεται να τον συντηρούν οι θείοι του. Εκείνοι τον προτρέπουν να συνεχίσει στο Πανεπιστήμιο. Το αποφασίζει υπό μία προϋπόθεση. Τα λίγα χρήματα που του στέλλουν τα θεωρεί δάνειο το οποίο υπόσχεται να επιστρέψει μόλις αναλάβει εργασία.

Έλκεται από τις φυσικές επιστήμες. Ο θείος του Νικηφόρος Ζερβός επιμένει να σπουδάσει Φιλολογία, ώστε να αναλάβει την διεύθυνση του Γυμνασίου το οποίο ετοίμαζε να ιδρύσει στην τότε τουρκοκρατούμενη Κάλυμνο. Παρακολουθεί και τις δύο σχολές ταυτόχρονα. Στα χαρτιά του βρέθηκαν πιστοποιητικά παρακολούθησης και εξετάσεων, κατά τα Ακαδημαϊκά έτη 1880-81και 1881-82, στα ακόλουθα μαθήματα : Μήδεια (καθηγητής Μυστριώτης), Κικέρωνα Φιλιππικοί (καθηγητής Κουμανούδης), Γενική Ιστορία (καθηγητής Τσιβακόπουλος), Γεωλογία (καθηγητής Μητσόπουλος), Πειραματική Φυσική (καθηγητής Στρούμπος), Ζωολογία, Φιλοσοφία Νεωτέρων Χρόνων, Ηλέκτρα Σοφοκλή και Αριστοφάνη.

Οι οικονομικές δυσχέρειες τον πνίγουν. Προσπαθεί να επιβιώσει με τα λίγα χρήματα από τους Θείους του και το μισθό του ως ψάλτης στην Αγία Αικατερίνη της Πλάκας. Λόγω του υποσιτισμού και της υπεράνθρωπης προσπάθειας που καταβάλλει να παρακολουθήσει ταυτόχρονα δύο επιστήμες, προσβάλλεται από καλπάζουσα φυματίωση.

Ο ιατρός στον Ευαγγελισμό που τον εξετάζει τον συμβουλεύει να επιστρέψει αμέσως στο νησί του για να ετοιμάζει… «τα ανώμαλα ρήματα», όπως του είπε χαρακτηριστικά. Του έδινε το πολύ δύο μήνες ζωή. Αναγκάζεται να διακόψει τις σπουδές και επιστρέφει στην Κάλυμνο κοντά στην μητέρα του και την αδελφή του. Η ισχυρή κράση του αντιδρά. Η κατάστασή του βελτιώνεται και σ’ ένα χρόνο έχει υπερνικήσει την φοβερή, εκείνη την εποχή, ασθένεια.

Η οικογενειακή του κατάσταση δεν του επιτρέπει ούτε σκέψη για συνέχιση των σπουδών του. Γράφει στον θείο του Δανιήλ Ζερβό με σπογγεμπορικό Οίκο στις Βρυξέλλες, να τον πάρει κοντά του.

Από το 1883-1890, οκτώ ολόκληρα χρόνια, ταξιδεύει στην Ευρώπη και την Αμερική ως έμπορος σφουγγαριών, υπάλληλος του θείου του.

Με εκπληκτική άνεση και σε ελάχιστο χρονικό διάστημα μαθαίνει μόνος του Αγγλικά και Γαλλικά, ενώ μιλάει ικανοποιητικά Ιταλικά και Γερμανικά.

Βρίσκεται ξαφνικά σε μια Ευρώπη στην οποία κυριαρχεί η βιομηχανική επανάσταση και η αστικοποίηση μεγάλων λαϊκών μαζών, με ότι αυτό συνεπάγεται. Σε μια Ευρώπη στην οποία κυοφορούνται οι μεγάλες ανακατατάξεις και προετοιμάζονται οι μεγάλες ανατροπές.

Για τον νεαρό Ιωάννη Ορφανό το εμπόριο είναι απλό μέσο βιοπορισμού. Η διαμονή του στις μεγάλες Ευρωπαϊκές πόλεις και αυτές του Νέου Κόσμου του προσφέρουν τις ευκαιρίες μάθησης που διψά και αναζητεί. Τον διευκολύνει η ευρύτατη γλωσσομάθεια του.

Σε όποια πόλη κι αν βρεθεί, αφού διεκπεραιώσει τις επαγγελματικές υποχρεώσεις της ημέρας, τρέχει να παρακολουθήσει μια πανεπιστημιακή διάλεξη που έχει εντοπίσει από πριν ή ακόμα και ένα ενδιαφέροντα πλανόδιο ρήτορα στο γνωστό Χάιντ-Παρκ του Λονδίνου. Τακτικός πελάτης των επιστημονικών βιβλιοπωλείων σε Λονδίνο και Παρίσι παρακολουθεί ανελλιπώς τις νέες εκδόσεις, κυρίως φιλοσοφικού περιεχομένου. Αρχίζει να δημιουργεί την σημαντική βιβλιοθήκη του.

Ταξιδεύει συχνά στο Λίβερπουλ που βρίσκεται ο θείος του Αρχιμανδρίτης Νικηφόρος Ζερβός ως κοινοτικός ιερέας. Τον πείθει να απαιτήσει και να επιβάλει στη Δημογεροντία, το Νικηφόρειο Γυμνάσιο που επρόκειτο να γίνει, να κτιστεί σε οικόπεδο μεταξύ Πόθιας και Χώρας για να εξυπηρετούνται οι μαθητές και των δύο πόλεων. Η Δημογεροντία επέμενε αρχικά το Γυμνάσιο να γίνει στη νέα πρωτεύουσα του νησιού με το ραγδαία αναπτυσσόμενο λιμάνι της Πόθιας. Προ της επιμονής του ιδρυτή υποχωρεί και το γυμνάσιο κτίζεται στη γνωστή θέση που βρίσκεται και σήμερα στο μέσο της απόστασης των δύο περιοχών.

Το 1890, ώριμος πλέον, με πλούσιες εμπειρίες και γνώσεις από την παραμονή του στα μεγάλα αστικά κέντρα της Δύσης, επιστρέφει στην Κάλυμνο. Αποφασίζει να ακολουθήσει το επάγγελμα του εκπαιδευτικού μετά και από πολλές παρακλήσεις συμπατριωτών του οι οποίοι γνώριζαν πλέον το μέγεθος και το εύρος της μόρφωσής του.

Το σχολικό έτος 1891-92 διδάσκει, ως διευθυντής, στην Ανωτέρα Αστική Σχολή Λέρου. Από το 1892-1932 δηλαδή επί 40 έτη υπηρετεί στο Νικηφόρειο Γυμνάσιο Καλύμνου. Διδάσκει κυρίως κλασσικούς συγγραφείς αλλά και φυσική ιστορία. Οι καθηγητές και οι δάσκαλοι κρινόντουσαν τότε κάθε χρόνο και οι διορισμοί γινόντουσαν από την Εφοροδημαρχία κάθε Σεπτέμβριο. Λόγω και των τοπικών πολιτικών παθών πολλοί έμεναν αδιόριστοι και αναγκαζόντουσαν να φεύγουν στα γειτονικά νησιά για εξεύρεση σχολείου. Απαραίτητη προϋπόθεση για τον διορισμό ήταν να έχει εξασφαλίσει ο διδάσκων «ενδεικτικό» του εκάστοτε Μητροπολίτη, ο οποίος άλλωστε ήταν και ο πρόεδρος της «Εφορίας Σχολών». (Παραρτ. Αριθ. 2) Σ’ αυτό αναφέρεται ότι ο υποψήφιος προς διορισμό «υποχρεούται να συμμορφώνεται πλήρως προς την διδασκαλία της Ορθοδόξου Ανατολικής Εκκλησίας και απέχειν παντός απάδοντος θρησκευτικώς, ηθικώς, και πολιτικώς.» Από τα πάρα πολλά τέτοια πιστοποιητικά τα οποία βρέθηκαν στο αρχείο του και  τοποθετήθηκαν σε χρονολογική σειρά, φαίνεται ότι ο Ιωάννης Ορφανός διορίζονταν σχεδόν, κάθε εκπαιδευτικό έτος, ίσως και λόγω του αδιαμφισβήτητου κύρους το οποίο διέθετε.

Σε όλο αυτό το μεγάλο χρονικό διάστημα της παραμονής του στην Κάλυμνο δεν διακόπτει τους δεσμούς με την Ευρώπη. Με παραγγελίες βιβλίων, κυρίως από το Παρίσι, αλλά και με συνδρομές σε έγκυρες ευρωπαϊκές εφημερίδες και περιοδικά παρακολουθεί στενά τα πνευματικά δρώμενα αλλά και τις πολιτικές εξελίξεις των καιρών. Είναι χαρακτηριστικό της γλωσσομάθειάς του ότι για δεκαετίες, η Δημαρχία Καλύμνου, κατέφευγε στον Ορφανό για οποιαδήποτε επίσημη μετάφραση σημαντικού εγγράφου, στα Αγγλικά ή Γαλλικά.

Διάγει μονήρη τρόπο ζωής αποφεύγοντας τις πολλές κοινωνικές συναναστροφές. Η επαφή του με τον κόσμο πραγματοποιείται συνήθως στο σχολείο με τους μαθητές και συναδέλφους του και στην εκκλησία σε κάποιους αραιούς εκκλησιασμούς του.  Ασχολείται συνεχώς με το διάβασμα, το γράψιμο και με μακρινούς περιπάτους.

Δεν αλλάζει ο τρόπος ζωής του ούτε όταν παντρεύεται σε μεγάλη ηλικία, σχεδόν 50 ετών. Με τις φροντίδες της ζωής και τα παιδιά ασχολείται αποκλειστικά η γυναίκα του. Απόκτησε 4 παιδιά την Νίκη ( τη μητέρα μου) και την Καλοτίνα οι οποίες σπούδασαν δασκάλες στο Αρσάκειο. Ακόμα τη Θεμελίνα και τον Σκεύο, οι οποίοι έφυγαν από τη ζωή έφηβοι, από τη μάστιγα εκείνης  της εποχής, τη φυματίωση.  Η κόρη του Θεμελίνα, χαρισματικός νους, πέθανε δύο μήνες μετά την αποφοίτηση της από το Γυμνάσιο.  Είχε επιτύχει μάλιστα  στο απολυτήριο της γενικό βαθμό, το μέχρι τότε ακατόρθωτο, το απόλυτο δέκα. Ο θάνατός της του στοίχισε αφάνταστα.

Από μια πρόχειρη έρευνα στις πυκνογραμμένες και πολλές φορές δυσανάγνωστες σημειώσεις του δεν φαίνεται να υπάρχει τομέας της ανθρώπινης σκέψης που να μην ασχολήθηκε.

Μεγάλη του αγάπη η φιλοσοφία. Μυστικιστής, με έντονη προσήλωση προς το θείο, το οποίο εκφράζουν κυρίως οι Νεοπλατωνικοί και ο Πλωτίνος, φαίνεται, ως φυσική συνέπεια των προτιμήσεων του,  να έχει ιδιαίτερη αδυναμία στο Μπερξόν. Παρακολουθούσε όλες τις Γαλλικές εκδόσεις του φιλοσόφου που του έστελλαν από το Παρίσι με την εντυπωσιακή στροφή των μέχρι τότε παγιωμένων φιλοσοφικών απόψεων. Την υπεροχή δηλαδή της ενόρασης πάνω στην νόηση και την έντονη αμφισβήτηση του μέχρι τότε παντοδύναμου θετικισμού. Στα χαρτιά του βρέθηκαν σημειώσεις, στα Γαλλικά, με απόψεις του κυρίως στο βιβλίο «η δημιουργική εξέλιξη» του σημαντικού  Γάλλου διανοητή. Ήδη από φοιτητής, το 1880, συνέγραψε δοκίμιο με παρατηρήσεις και απόψεις στην «Ιστορία της φιλοσοφίας των νεωτέρων χρόνων» από τον Βάκωνα μέχρι το Μπέρξον. (Παραρτ. Αριθ 3) Βρέθηκαν φιλοσοφικά δοκίμια περί «Εγκρατείας», περί «Ηθικής», περί «Κοινωνίας ανδρός και γυναικός», περί «γενέσεως και φθοράς των εμψύχων», σκέψεις πάνω στη «Γνωστική ή των του ανθρώπου γνώσεων σύντομο έκθεση» του Θεόφιλου Καϊρη και κάποια άλλα που δεν έχουν ακόμα αξιολογηθεί. Γνώριζε Αρχαία Ελληνικά όσον ολίγοι. Διάβαζε όλους τους αρχαίους συγγραφείς από το πρωτότυπο. Βρέθηκαν μεταφράσεις αποσπασμάτων αρκετών από αυτούς, κυρίως του Αριστοτέλη. Οι γνώσεις του στα Ανώτερα Μαθηματικά πρέπει να ήταν προχωρημένες αφού συνέγραψε «Θεωρητική Αριθμητική» προς χρήση των τελειοφοίτων του Γυμνασίου.

Βρήκαμε μια ωραιότατη σύντομη γεωγραφία της Καλύμνου αχρονολόγητη. Πρέπει να γράφτηκε την περίοδο της δικτατορίας Παγκάλου, το 1926, γιατί στο τέλος αφού απαριθμεί τα εκπαιδευτήρια του νησιού αναφέρει χαρακτηριστικά : «Όλα αυτά τα Κοινοτικά Ιδρύματα  τώρα απειλούνται, με την πολιτική των Ιταλών, να υποστούν πλήρη αφελληνισμό Παγκάλων και Ρούφων συνενούντων». Είναι γνωστό ότι την περίοδο της δικτατορίας Παγκάλου υπουργός παιδείας και  εξωτερικών ήταν ο Λουκάς Ρούφος.                                                                           Ακόμα και περιγραφή της μηχανής του αυτοκινήτου βρήκαμε στις σημειώσεις του. Προφανώς είχε επηρεαστεί από την πρώτη άφιξη του αυτοκινήτου στην Κάλυμνο γύρω στα 1930.

Ο Γιάννης Ζερβός στα «Ιστορικά Σημειώματα» του αρχίζει το κεφάλαιο για τον Γιάννη Ορφανό ως εξής : «Σπάνιος τύπος ανθρώπου ο Ιωάννης Ορφανός. Στο νησί μας αλλά και την Ελλάδα- εκτός βέβαια των ειδικών- δεν έζησε διδάσκαλος και λόγιος με τέτοια εμβρίθεια και μελέτη γύρω στα φιλοσοφικά ζητήματα και τη γνώση των φυσικών επιστημών….»

Ακόμη και το φυσικό τέλος του Γιάννη Ορφανού υπήρξε ανάλογο της φιλοσοφικής ενατένησης του κόσμου και της ζωής η οποία τον διέκρινε πάντοτε. Τον Σεπτέμβριο του 1939, σε ηλικία πλέον 80 ετών, διέβλεπε την καταιγίδα του πολέμου που πλησίαζε. Ο οργανισμός του, εξασθενημένος και από τον υποσιτισμό λόγο της οικονομικής δυσπραγίας της εποχής, προσβάλλεται από ελονοσία. Αρνείται να πάρει κινίνο και φεύγει από τη ζωή σε μια κρίση υψηλού πυρετού.

Ίσως ο καλύτερος επίλογος στη μικρή αυτή ανακοίνωση για τη ζωή και το έργο του Καλύμνιου στοχαστή Γιάννη Ορφανού να είναι η διαπίστωση του εξαδέλφου του  Γυμνασιάρχη και ποιητή Γιάννη Ζερβού στα « Ιστορικά Σημειώματα» του. «Δεν γέννησε η Κάλυμνος δεύτερο τύπο ανθρώπου και σοφού μελετητή, ωσάν τον Γιάννη Ορφανό».

Ιωάννης Θ. Παττέλης

Επίτιμος πρόεδρος Αναγνωστηρίου.

                                                          

 

Γωνιές της Καλύμνου

Kalymnos.jpg

 

Η νέα μας έκδοση

Χρήστες - Εγγραφή